Prim oranını ne kadar belirlemeliyim?

Herkese uyan bir oran yok. Önce bir hizmetin maliyetini çıkarın: malzeme, kira ve giderlerin payı, sabit maaş. Prim bu maliyetin üstünde kalan paradan ödenir; oranı kârınızı sıfırlamayacak şekilde belirleyin ve bir iki ay deneyerek ayarlayın.

Prim brüt mü, net mi konuşulmalı?

SGK hesabında primin brüt tutarı esas alınır ve vergi ile SGK kesintileri bu tutardan yapılır. Çalışana eline geçecek tutarı söylemek istiyorsanız hesabı mali müşavirinize yaptırın; brüt ve net karışırsa ay sonunda en çok tartışma buradan çıkar.

Çalışan ayrılırsa son ayın primi ödenir mi?

Hak edilmiş prim ücretin parçasıdır. İş Kanunu, iş sözleşmesi sona erdiğinde işçinin ücretinin ve para ile ölçülebilen menfaatlerinin tam olarak ödenmesini zorunlu tutar (md. 32).

Çırak ve kalfaya da prim verilmeli mi?

Zorunlu değil, karar sizin. Kendi müşterisi olmayan ve başkasına yardım eden çalışanlar için kişisel ciro yerine salonun toplam cirosundan küçük bir ortak prim düşünülebilir. Hangi model olursa olsun yazılı ve herkese açık olsun.

Kuaförde prim hesaplama: modeller, örnek tablolar ve bordro

Kuaförde prim çoğu zaman çalışanın yaptığı hizmetlerin cirosundan bir yüzde olarak hesaplanır ve sabit maaşın üzerine eklenir. Yüzdenin bütün ciroya mı yoksa bir hedefin üstüne mi uygulanacağı, malzeme payının düşülüp düşülmeyeceği ve ürün satışının ayrıca primlendirilip primlendirilmeyeceği salonun kararıdır; önemli olan kuralın yazılı, herkes için aynı ve her ay aynı şekilde hesaplanmasıdır. Yasal açıdan prim ücretin bir parçasıdır: bordroya girer, SGK primine ve gelir vergisine tabidir. Aşağıda dört modeli hesaplı örneklerle, kayıt düzenini, ay sonu rutinini ve yasal tarafı anlattık.

Hangi prim modeli?

Model	Nasıl hesaplanır	Artısı	Dikkat
Ciro yüzdesi	Çalışanın yaptığı hizmetlerin tutarı × oran	Anlaşılması kolay	Malzemesi pahalı hizmetlerde salonun kârını azaltabilir
Eşik üstü	(Ciro - hedef) × oran	Sabit maaşın karşılığı önce salona kalır	Hedef gerçekçi değilse motivasyonu bitirir
Kademeli	Ciro arttıkça oran yükselir	Çok çalışanı ödüllendirir	Hesabı daha karmaşık
Hizmet başına sabit	Her hizmet için belirli bir tutar	Takibi kolay	Fiyatlar değişince güncellenmeli
Ürün satışı primi	Satılan ürünlerin tutarı × oran	Ürün satışını teşvik eder	Satışın kime ait olduğu kayda geçmeli

Aşağıdaki örneklerde aynı salonu kullanıyoruz. Salon Örnek'te üç kişi çalışıyor ve ekim ayında yaptıkları hizmetlerin KDV hariç tutarı şöyle (salon ve rakamlar örnektir):

Çalışan	Ağırlıklı hizmet	Hizmet cirosu (KDV hariç)
Ayşe	Kesim ve fön	90.000 TL
Mert	Boya ve renk	140.000 TL
Deniz	Manikür ve pedikür	60.000 TL

Model 1: Ciro yüzdesi

Oran %10 olsun:

Çalışan	Ciro	Prim (%10)
Ayşe	90.000 TL	9.000 TL
Mert	140.000 TL	14.000 TL
Deniz	60.000 TL	6.000 TL
Toplam	290.000 TL	29.000 TL

Bu modelde baştan netleştirmeniz gereken üç şey var:

KDV dahil mi, hariç mi? Primi KDV hariç tutar üzerinden hesaplayın; KDV salonun geliri değildir, devlete ödenir.
Liste fiyatı mı, tahsil edilen tutar mı? Prim, müşteriden gerçekten tahsil edilen tutar üzerinden hesaplanmalı. Kampanya indirimi ya da sadakat kartı hediyesi varsa prim de ona göre düşer; bunu çalışana baştan söyleyin.
Gelmeyen ve iptal edilen randevular. Yalnızca yapılmış hizmetler sayılır.

Model 2: Eşik üstü prim

Çalışan, belirli bir ciroyu aştıktan sonra prim almaya başlar. Hedef 70.000 TL, oran %20 olsun:

Çalışan	Ciro	Hedefi aşan	Prim (%20)
Ayşe	90.000 TL	20.000 TL	4.000 TL
Mert	140.000 TL	70.000 TL	14.000 TL
Deniz	60.000 TL	0 TL	0 TL

Deniz'in hiç prim alamaması bir uyarıdır: manikür ve pedikürün hizmet tutarları kesime ve boyaya göre düşük olduğu için aynı hedef herkese adil değildir. Eşik modelinde hedefi kişiye ya da hizmet grubuna göre ayrı belirleyin. Tırnak bölümü için hedef 40.000 TL olursa Deniz (60.000 - 40.000) × %20 = 4.000 TL prim alır.

Model 3: Kademeli oran

Ciro arttıkça oran yükselir. Örnek kademeler: ilk 50.000 TL'ye %5, 50.000 ile 100.000 TL arasına %10, 100.000 TL'nin üstüne %15. Her oran yalnızca kendi kademesine düşen kısma uygulanır:

Çalışan	Hesap	Prim
Ayşe (90.000 TL)	50.000 × %5 + 40.000 × %10	2.500 + 4.000 = 6.500 TL
Mert (140.000 TL)	50.000 × %5 + 50.000 × %10 + 40.000 × %15	2.500 + 5.000 + 6.000 = 13.500 TL
Deniz (60.000 TL)	50.000 × %5 + 10.000 × %10	2.500 + 1.000 = 3.500 TL

Kademe aşılınca yüksek oranı bütün ciroya uygulamayın. Öyle yaparsanız 99.000 TL ciro yapan 9.900 TL, 101.000 TL yapan 15.150 TL prim alır; 2.000 TL'lik fark 5.000 TL'yi aşan bir uçuruma dönüşür ve ay sonunda "iki fön daha" pazarlığı başlar.

Model 4: Hizmet başına sabit prim ve ürün satışı

Bazı salonlar yüzde yerine her hizmete sabit bir tutar bağlar:

Hizmet	Prim	Ayşe'nin ekimdeki sayısı	Tutar
Kesim	60 TL	110	6.600 TL
Fön	30 TL	90	2.700 TL
Gelin saçı	600 TL	2	1.200 TL
Toplam			10.500 TL

Bu model fiyatlar değiştiğinde kendiliğinden güncellenmez; zam yaptığınızda prim tablosunu da gözden geçirin.

Ürün satışı için ayrı bir oran koyabilirsiniz. Mert ekimde KDV hariç 12.000 TL'lik bakım ürünü sattıysa, %5 ürün primi 600 TL eder. Bunun için her satışın kasada satan kişinin adıyla girilmesi gerekir; yoksa ürün primi her ay tartışmaya dönüşür.

Malzeme payı düşülmeli mi?

Boya, keratin ya da protez tırnak gibi malzemesi pahalı hizmetlerde ciro yüzdesi salonun kârını hızla eritebilir. Bir çözüm, bu hizmetlerde primi malzeme payı düşüldükten sonra hesaplamaktır. KDV hariç 2.500 TL'lik bir boya hizmetinde malzeme payı 600 TL ise prim 1.900 TL üzerinden hesaplanır; %10 oranla 250 TL yerine 190 TL. Bu yöntemi seçerseniz malzeme payını hizmet bazında sabit bir tutar olarak yazın (ör. dip boya 600 TL, tüm boya 900 TL); her işte gramaj tartışmak sürdürülebilir bir düzen değildir.

Kim neyi yaptı: kaydı nasıl tutmalı?

Prim hesabının adil olması kaydın doğru tutulmasına bağlıdır:

Her hizmet çalışanın adıyla kaydedilsin. Randevu, adisyon ya da kasa fişi; hangisini kullanıyorsanız hizmetin yanında kimin yaptığı yazmalı. Randevu programı seçerken buna nasıl bakacağınızı kuaför randevu programı yazısında anlattık.
Bir müşteride iki kişi çalıştıysa kural önceden belli olsun: boyayı Mert, fönü kalfa yaptıysa her biri kendi hizmetinden prim alır.
Ücretsiz düzeltme ve tekrar işlem prime girmez. İlk işin priminin geri alınıp alınmayacağını da yazın; ama primden ceza niteliğinde kesinti yapmak İş Kanunu'nun ücret kesme kurallarına girer (aşağıda).
Gelmeyen ya da iptal edilen randevu prime girmez. Hizmet yapıldı olarak işaretlenmeden prim hesaplanmasın.

Ay sonu rutini

Ayın son günü, yapılmış ama "geldi" ya da "yapıldı" işaretlenmemiş randevu kalmadığını kontrol edin.
Her çalışanın hizmet cirosunu, KDV hariç ve tahsil edilen tutar üzerinden çıkarın.
Varsa malzeme payını ve ürün satışlarını ayrı sütunlarda hesaplayın.
Prim tablosunu her çalışana ayrı gösterin; itiraz için iki gün süre tanıyın.
Kesinleşen primleri, bordroya girmesi için maaş bilgileriyle birlikte mali müşavirinize gönderin.
Primi maaş günü, maaşla aynı yoldan ödeyin.

Prim yasal olarak ücrettir

Bu bölüm genel bilgilendirme içindir, mali ya da hukuki danışmanlık değildir. Bordro, SGK ve vergi hesabınızı mali müşavirinizle yapın.

Gelir vergisi: Gelir Vergisi Kanunu'na göre ücretin prim, ikramiye ya da başka adlar altında ödenmesi veya kazancın belli bir yüzdesi şeklinde belirlenmesi onun ücret niteliğini değiştirmez (md. 61). Ciro yüzdesiyle ödenen prim de ücrettir ve ücret gibi vergilendirilir.
SGK: 5510 sayılı Kanun'a göre prim, ikramiye ve bu nitelikteki her çeşit istihkaktan o ay içinde yapılan ödemeler, o ayın prime esas kazancına girer (md. 80). Ekimin primini kasımda ödüyorsanız kasım bordrosunda yer alır.
Ödeme şekli: İş Kanunu'na göre ücret, prim ve ikramiye kural olarak Türk parasıyla, işyerinde ya da özel olarak açılan bir banka hesabına ödenir; belirli işverenler için banka hesabına ödeme zorunludur (md. 32). Bu zorunluluğun işyerinize uygulanıp uygulanmadığını mali müşavirinize sorun.
Ücret hesap pusulası: İşveren, ödemede asıl ücrete yapılan eklemeleri ve kesintileri ayrı ayrı gösteren bir pusula vermek zorundadır (md. 37). Primin pusulada ayrı bir satır olarak görünmesi çalışanın güvenini de artırır.
Yazılı koşullar: Süresi bir yıl ve daha fazla olan iş sözleşmeleri yazılı yapılır; yazılı sözleşme yoksa işveren en geç iki ay içinde temel ücreti ve varsa ücret eklerini gösteren yazılı bir belge vermek zorundadır (md. 8). Prim kuralınızı sözleşmeye ya da bu belgeye yazın.
Kuralı değiştirmek: Çalışma koşullarında esaslı bir değişiklik, çalışana yazılı olarak bildirilir; çalışan altı iş günü içinde yazılı olarak kabul etmezse değişiklik onu bağlamaz ve değişiklik geçmişe etkili olamaz (md. 22). Primi çalışanın aleyhine değiştirmeden önce bu kuralı mali müşavirinizle ya da bir iş hukukçusuyla konuşun.
Ceza kesintisi: İşveren, iş sözleşmesinde ya da toplu sözleşmede gösterilen sebepler dışında ücret kesme cezası veremez. Kesinti sebebiyle birlikte hemen bildirilir, ayda iki gündeliği aşamaz ve kesilen para işverende kalmaz, Bakanlığın belirlediği hesaba yatırılır (md. 38).
Asgari ücret: Ücretlerin alt sınırı asgari ücrettir (md. 39). Sabit maaşı düşük tutup farkı primle kapatmayı düşünüyorsanız önce mali müşavirinize danışın; en sade düzen, sabit maaşı asgari ücretin altına indirmeden primi bunun üzerine eklemektir.

Primi elden ve kayıt dışı ödemek, onun ücret olduğu gerçeğini değiştirmez; bordroya girmeyen prim, eksik SGK ve vergi bildirimi anlamına gelebilir.

Prim kuralını yazıya dökün

Kısa bir prim yönergesi hazırlayıp her çalışana imzalatın ya da iş sözleşmesine ek yapın. Örnek:

Prim, çalışanın kendi yaptığı ve yapıldı olarak kaydedilen hizmetlerin KDV hariç tahsil edilen tutarının %10'udur. Boya hizmetlerinde hizmet başına sabit malzeme payı düşülür (dip boya 600 TL, tüm boya 900 TL). Ürün satışlarında satan çalışana KDV hariç satış tutarının %5'i prim olarak ödenir. Prim ay sonunda hesaplanır, çalışana yazılı olarak gösterilir ve ertesi ayın maaşıyla birlikte bordroya dahil edilerek ödenir. Ücretsiz yapılan düzeltme işlemleri prime girmez.

Panasis'te nasıl?

Panasis online randevu ürününde her çalışana bir prim yüzdesi yazarsınız; "Geldi" işaretlenen randevuların fiyatından bu oran primi olur ve Randevular'daki "Çalışan primi" ekranı ay ay kimin ne kadar prim aldığını gösterir. Personel de açıksa maaş ve avans ekranında "Prim" düğmesi çıkar; prim maaşın dışında ödenir. Prim, randevunun fiyatından tek bir yüzdeyle hesaplanır; ürün satışı ya da malzeme payı gibi ek kuralları ayrıca hesaplamanız gerekir. Panasis bordro ve SGK bildirimi yapmaz; bu kayıtları mali müşavirinize iletirsiniz. Salon ürünlerinin hepsini kuaför ve güzellik salonu programı sayfasında görebilirsiniz.