Mahsuplaşma nedir? Karşılıklı borçların takası ve ödemenin mahsubu
Bu yazı genel bilgilendirme içindir, hukuki ya da mali danışmanlık değildir. Kurallar Kasım 2026 itibarıyla mevzuat.gov.tr'deki Türk Borçlar Kanunu metnine göre kontrol edildi; kendi durumunuz için bir hukukçuya ya da mali müşavirinize danışın.
Mahsuplaşma, iki şey için kullanılır. Birincisi, iki tarafın birbirine olan borçlarını karşılıklı düşüp yalnızca farkı ödemesidir; kanundaki adı takastır. İkincisi, yapılan bir ödemenin hangi borca sayılacağıdır; kanun buna ödemenin mahsubu der. İkisi de günlük ticarette sık karşılaşılan durumlardır: hem satıcınız hem müşteriniz olan bir firmayla hesabı kapatırken ya da müşteri parça parça ödeme yaptığında.
Takas: karşılıklı borçlar birbirinden düşülür
Türk Borçlar Kanunu'na göre iki kişi karşılıklı olarak bir miktar para ya da aynı türden başka edimleri birbirine borçluysa ve iki borç da muaccelse, yani ödeme günü gelmişse, her biri alacağını borcuyla takas edebilir (md. 139).
Takasın şartları kısaca şunlardır:
| Şart | Anlamı |
|---|---|
| Karşılıklılık | Siz karşı tarafa, karşı taraf da size borçlu |
| Aynı tür | İki borç da para (ya da aynı türden başka bir edim) |
| Muacceliyet | İki borcun da ödeme günü gelmiş |
Alacaklardan biri tartışmalı olsa bile takas ileri sürülebilir. Zamanaşımına uğramış bir alacak ise ancak takas edilebileceği anda henüz zamanaşımına uğramamışsa takasa konabilir (md. 139).
Takas nasıl yapılır?
Takas kendiliğinden olmaz. Borçlunun takas iradesini alacaklıya bildirmesiyle gerçekleşir; iki borç, takas edilebilecekleri andan itibaren küçük olan borcun tutarı kadar sona erer (md. 143). Pratikte bu bildirimi yazılı yapın: hangi faturaların ya da alacakların birbirine düşüldüğünü, tutarları ve kalan farkı yazın, karşı tarafın da imzalamasını isteyin. Cari hesapla ilgili ticari teamüller saklıdır (md. 143); taraflar aralarındaki cari hesabı düzenli olarak birbirine kapatıyorsa bu uygulama da önemlidir.
Örnek. Bir lokanta, bir toptancıdan aldığı mallar için toptancıya 50.000 TL borçlu. Aynı toptancı lokantada verdiği yemek davetleri için lokantaya 32.000 TL borçlu. İki borcun da vadesi geldi. Lokanta takası yazılı olarak bildirir:
| Tutar | |
|---|---|
| Lokantanın toptancıya borcu | 50.000 TL |
| Toptancının lokantaya borcu | 32.000 TL |
| Takasla sona eren kısım (küçük olan) | 32.000 TL |
| Lokantanın ödeyeceği fark | 18.000 TL |
Toptancının 32.000 TL'lik borcu tamamen, lokantanın borcu da 32.000 TL kadar sona erer. İki taraf kendi kayıtlarında bu kapatmayı gösterir; kayıtların uyuştuğunu bir mutabakat mektubuyla teyit etmek iyi olur. Muhasebe kaydını mali müşaviriniz yapar.
Hangi alacaklar ancak rızayla takas edilir?
Bazı alacaklar, takas hakkı doğduktan sonra ancak alacaklının rızasıyla takas edilebilir (md. 144):
- Saklanmak üzere bırakılmış (tevdi edilmiş) eşyanın geri verilmesine ya da bedeline ilişkin alacaklar,
- Haksız olarak alınmış ya da aldatmayla alıkonulmuş eşyanın geri verilmesine ya da bedeline ilişkin alacaklar,
- Nafaka ve işçi ücreti gibi, borçlunun ve ailesinin bakımı için zorunlu olup doğrudan alacaklıya verilmesi gereken alacaklar.
İşverenler için bunun anlamı şudur: çalışanın size olan bir borcunu maaşından kendiliğinden düşemezsiniz; işçi ücreti ancak çalışanın rızasıyla takas edilebilir. Böyle bir durumda çalışanın yazılı rızasını alın ve bir iş hukukçusuna danışın.
Borçlu, takas hakkından önceden de vazgeçebilir (md. 145). Bazı sözleşmelerde "takas ve mahsup hakkından feragat" maddesi bu yüzden bulunur; imzalamadan önce okuyun.
Ödemenin mahsubu: para hangi borca sayılır?
Bir müşterinin birden fazla faturası açıkken yaptığı ödemenin hangi faturayı kapattığı, cari hesapta en sık karışan konudur. Kanunun sırası şöyledir:
- Borçlu seçer. Birden çok borcu olan borçlu, ödeme günü hangisini ödediğini alacaklıya bildirebilir (md. 101).
- Makbuz. Borçlu bir şey söylemezse ödeme, kendisi hemen itiraz etmedikçe alacaklının makbuzda gösterdiği borca sayılır (md. 101).
- Kanun. Geçerli bir açıklama ya da makbuzda bir açıklık yoksa ödeme vadesi gelmiş borca sayılır. Birden çok borcun vadesi gelmişse önce borçluya karşı ilk takip edilen borca, takip yoksa vadesi ilk gelen borca sayılır. Vadeler aynı gün geldiyse ödeme borçlara orantılı dağılır; hiçbirinin vadesi gelmediyse güvencesi en az olan borca sayılır (md. 102).
Kısmi ödemede ayrıca: borçlu faiz ya da giderleri ödemede gecikmemişse, yaptığı kısmi ödemeyi ana borçtan düşme hakkına sahiptir ve bunun aksine anlaşma yapılamaz (md. 100).
Örnek. Bir müşterinizin vadesi 10 Eylül'de gelen 12.000 TL ve vadesi 10 Ekim'de gelen 8.000 TL'lik iki faturası açık. 15 Ekim'de açıklamasız 15.000 TL havale gönderiyor ve siz de makbuzda bir fatura göstermiyorsunuz. İki faturanın da vadesi gelmiş ve takip yok; ödeme önce vadesi ilk gelen Eylül faturasına sayılır: Eylül faturası kapanır, kalan 3.000 TL Ekim faturasından düşülür ve Ekim faturasında 5.000 TL açık kalır.
Karışıklığı önlemenin en kolay yolu, ödemeyi alırken hangi faturaya sayıldığını tahsilat makbuzuna ya da cari hesaptaki açıklamaya yazmaktır.
Panasis'te mahsup
Panasis Ön muhasebe'de ödemeyi belirli bir faturaya işleyebilirsiniz. Müşteriden hesaba gelen ya da tedarikçiye hesaba yaptığınız ödeme ise açık faturalara vadesi önce gelenden başlayarak sayılır; kanunun, açıklama ve takip yokken uyguladığı sıra da budur. Hangi faturanın kapandığı, hangisinin açık kaldığı ve kalan bakiye müşterinin ekstresinde tarih sırasıyla görünür. Karşılıklı borçları takasla kapattığınızda ekstreleri yazdırıp mutabakat için karşı tarafa gönderebilirsiniz.
Vergi borcuna mahsup ayrı bir konudur
"Mahsup" kelimesi vergide de geçer: bir verginin iadesinin başka bir vergi borcuna sayılması, kesilen stopajın beyannamede hesaplanan vergiden düşülmesi gibi. Bunlar Borçlar Kanunu'ndaki takastan ayrı, vergi kanunlarındaki kurallara bağlıdır; mali müşavirinizle yürütün.
Sık sorulanlar
Mahsuplaşma ne demek?
İki tarafın birbirine olan borçlarını karşılıklı düşüp yalnızca farkı ödemesidir; Borçlar Kanunu'ndaki adı takastır. Bir ödemenin hangi borca sayılacağı için de mahsup kelimesi kullanılır (ödemenin mahsubu).
Takas için karşı tarafın onayı gerekir mi?
Kural olarak hayır. Karşılıklı, aynı türden ve ödeme günü gelmiş iki borç varsa borçlu takas iradesini alacaklıya bildirir ve iki borç küçük olan tutar kadar sona erer (md. 139 ve 143). Ama işçi ücreti, nafaka, saklanmak üzere bırakılmış eşya gibi bazı alacaklar ancak alacaklının rızasıyla takas edilebilir (md. 144).
Çalışanın borcunu maaşından düşebilir miyim?
İşçi ücreti, ancak alacaklının, yani çalışanın rızasıyla takas edilebilecek alacaklardandır (Borçlar Kanunu md. 144). Çalışanın yazılı rızası olmadan maaştan düşmeyin; bir iş hukukçusuna danışın.
Müşteri hangi faturayı ödediğini söylemezse ne olur?
Makbuzda bir fatura gösterdiyseniz ve müşteri hemen itiraz etmediyse ödeme o faturaya sayılır. Makbuzda da bir açıklık yoksa vadesi gelmiş borca, birden çoksa önce takip edilene, takip yoksa vadesi ilk gelene sayılır (md. 101 ve 102).
Mahsuplaşma yazılı mı yapılmalı?
Kanun takası bir bildirime bağlar (md. 143). Bildirimi yazılı yapmak, hangi borçların hangi tutarla düşüldüğünü ispat etmenizi sağlar. Ardından iki tarafın kayıtlarının uyuştuğunu bir mutabakat mektubuyla teyit edin.
Kaynaklar
Bilgiler 16 Kasım 2026 tarihinde bu kaynaklardan kontrol edildi. Kurallar ve tutarlar değişebilir; işlem yapmadan önce güncel hâlini kaynağından kontrol edin.